Ernestine Musanabera

Itegeko rigenga impunzi n’abasaba sitati y’ubuhunzi mu Rwanda riteganya ibihe sitati y’ubuhunzi ishobora kurangiramo cyangwa ikamburwa umuntu, ndetse n’ibihe ashobora kwirukanwamo. Cyakora, rishyiraho n’uburinzi bugamije gukumira ko impunzi cyangwa usaba sitati y’ubuhunzi yoherezwa mu gihugu ubuzima cyangwa ubwisanzure bwe bishobora kubangamirwa.

Ibi biteganywa n’Itegeko Nº 042/2024 ryo ku wa 19 Mata 2024 rigenga impunzi n’abasaba sitati y’ubuhunzi mu Rwanda, ryasimbuye Itegeko Nº 13 ter/2014 ryo ku wa 21 Gicurasi 2014.

Iri tegeko rigaragaza ko sitati y’ubuhunzi ishobora kurangira iyo impamvu zatumye umuntu ahabwa ubwo buhunzi zitakiriho, cyangwa mu bindi bihe byihariye biteganywa n’amategeko.

Ingingo ya 25 y’iri tegeko igaragaza impamvu zituma sitati y’ubuhunzi irangira.

Muri zo harimo igihe impunzi yongeye ku bushake kwitabaza uburinzi bw’igihugu cyayo, cyangwa iyo yongeye ku bushake gusaba no kubona ubwenegihugu yari yaratakaje.

Ishobora kandi gutakaza sitati y’ubuhunzi iyo ibonye ubwenegihugu bw’ikindi gihugu kandi ishobora kwitabaza uburinzi bwacyo, cyangwa iyo isubiye ku bushake gutura mu gihugu yahungiyemo.

Sitati ishobora kandi kurangira iyo impamvu zatumye umuntu ahabwa ubuhunzi zitakiriho, ku buryo atagishoboye kwanga kwitabaza uburinzi bw’igihugu cye kubera izo mpamvu.

Ni ryari impunzi ishobora kwamburwa sitati y’ubuhunzi?

Kurangiza sitati y’ubuhunzi bitandukanye no kuyamburwa. Ingingo ya 26 y’iri tegeko ivuga ko urwego rubifitiye ububasha rushobora kwambura umuntu sitati y’ubuhunzi mu gihe bigaragaye ko ashobora kuba abangamiye umutekano w’igihugu cyangwa umudendezo rusange.

Ishobora kandi kwamburwa umuntu iyo amakuru mashya abonetse agaragaza ko atari yujuje ibisabwa kugira ngo ahabwe sitati y’ubuhunzi.

Iyo hafashwe icyemezo cyo kwambura umuntu sitati y’ubuhunzi, urwego rubifitiye ububasha rugomba kumumenyesha icyo cyemezo mu nyandiko.

Ese uwambuwe sitati ashobora kwirukanwa mu Rwanda?

Ingingo ya 27 y’iri tegeko igaragaza uburinzi buhabwa impunzi n’abasaba sitati y’ubuhunzi ku bijyanye no kwirukanwa cyangwa koherezwa mu kindi gihugu.

Muri rusange, impunzi cyangwa usaba sitati y’ubuhunzi ntashobora koherezwa mu gihugu ubuzima cyangwa ubwisanzure bwe bishobora kuba mu kaga.

Icyakora, iyo umuntu yambuwe sitati y’ubuhunzi, iri tegeko riteganya ko ashobora kwirukanwa ku butaka bw’u Rwanda mu nyungu z’umutekano w’igihugu cyangwa umudendezo rusange. Icyo cyemezo kigomba gusuzumwa hubahirizwa uburinzi buteganywa n’amategeko, cyane cyane ihame ribuza kohereza umuntu ahantu ashobora guhura n’akaga kavugwa n’itegeko.

Bityo, kurangira kwa sitati y’ubuhunzi, kuyamburwa no kwirukanwa mu Rwanda ni ibintu bitandukanye, buri kimwe kikagira impamvu n’amategeko bikigenga.

Itegeko Nº 042/2024 riteganya uburyo bwo kujuririra ibyemezo bifitanye isano na sitati y’ubuhunzi, binyuze mu Nama y’Ubujurire ku mpunzi n’abasaba sitati y’ubuhunzi.

Umuntu utanyuzwe n’icyemezo cy’iyo Nama ashobora kuregera urukiko rubifitiye ububasha mu gihe kitarenze iminsi 30 uhereye igihe yamenyesherejwe icyo cyemezo.

Ibi bigaragaza ko nubwo sitati y’ubuhunzi ishobora kurangira cyangwa ikamburwa mu bihe biteganywa n’amategeko, umuntu bireba afite uburyo bwo kujuririra icyemezo yafatiwe.